Қазақ халқының мемлекет басқару жүйесінде ғасырлар бойы қалыптасқан маңызды институттардың бірі – құрылтай. Бұл жай ғана басқосу емес, ел тағдырын айқындайтын, халықтың бірлігі мен мемлекеттің тұтастығын нығайтатын ең жоғары кеңес болған. Құрылтайда елдің болашағына қатысты стратегиялық шешімдер қабылданып, билік мәселесі, сыртқы саясат, жер дауы, ел қорғанысы секілді өзекті мәселелер талқыланған.
Тарихқа көз жүгіртсек, түркі дәуірінен бастап құрылтай мемлекеттік басқарудың ажырамас бөлігі болғанын көреміз. Түркі қағанаттары кезеңінде қаған сайлау, маңызды әскери жорықтарды жоспарлау, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын белгілеу секілді мәселелер дәл осы құрылтайларда шешілген. Кейін бұл дәстүр Алтын Ордада, Қазақ хандығында өз жалғасын тапты.
Қазақ хандығы тұсында құрылтайдың рөлі ерекше болды. Хандар, билер, батырлар, ру ақсақалдары мен ықпалды тұлғалар елдің ең маңызды мәселелерін талқылап, ортақ шешімге келген. Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан дәуіріндегі құрылтайлар қазақ мемлекеттілігін нығайтуда үлкен тарихи қызмет атқарды. Әсіресе Тәуке хан заманында қабылданған «Жеті жарғы» заңдар жинағы ел басқарудың жаңа кезеңін қалыптастырды.
Қазақ қоғамындағы құрылтайдың басты ерекшелігі – кеңесу мәдениеті болды. Мұнда әркімнің пікірі тыңдалып, маңызды шешімдер халықтың мүддесіне сай қабылдануға тырысқан. Бұл – дала демократиясының жарқын көрінісі еді.
Уақыт өте келе тарихи жағдай өзгеріп, дәстүрлі құрылтайлардың қызметі әлсіреді. Дегенмен халықтың кеңесу, ақылдасу, елдік мәселелерді бірлесе шешу дәстүрі ешқашан үзілген жоқ. Тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық құндылықтарды жаңғырту үдерісі басталып, тарихи институттарға жаңаша көзқарас қалыптасты.
Бүгінде құрылтай жаңа мазмұнға ие болды. Қазіргі Ұлттық құрылтай – қоғам мен мемлекет арасындағы ашық диалог алаңы. Мұнда саясаткерлер ғана емес, ғылым, білім, мәдениет, бизнес, азаматтық қоғам, жастар және түрлі әлеуметтік топтардың өкілдері бас қосады. Елдің даму бағыттары, қоғамдық келісім, мәдени мұра, ұлттық тәрбие, заң үстемдігі, әлеуметтік мәселелер кеңінен талқыланады.
Қазіргі құрылтайдың тарихи құрылтайдан басты айырмашылығы – оның мақсаты өзгергенінде. Бұрынғы құрылтайларда көбіне хан сайлау, соғыс пен бейбітшілік мәселелері қаралса, бүгінгі Ұлттық құрылтай қоғамды жаңғырту, азаматтардың пікірін ескеру және реформаларды жетілдіруге бағытталған.
Құрылтай – қазақ халқының тарихи жадын сақтайтын, ұлттың рухани сабақтастығын көрсететін ерекше институт. Ол өткен мен бүгінді байланыстырып, мемлекеттің болашағын бірге айқындауға мүмкіндік береді.
Тарих дәлелдегендей, бірлік болған жерде – береке, кеңес болған жерде – кемел шешім болады. Сондықтан құрылтай дәстүрі қазақ қоғамының рухани өзегінің бірі ретінде алдағы уақытта да өз маңызын жоғалтпайды.
