Кентау қаласында Семей полигонының жабылғанына 32 жыл толуына орай ардагерлерді еске алу шарасы өтті. Жиынға қала әкімінің орынбасары А.Байболова, қалалық ардагерлер кеңесінің төрағасы М.Түнтеков, ардагерлер және қаланың жастары қатысты.
Ақнұр Нұралықызы аса қуатты қарудың жүздеген сынақтарын бастан кешірген Семей өңірінің экологиялық жағдайын айта келе, күллі адамзат баласына зор қауіп төндірген полигон зардаптарын болдырмау бағытындағы қажырлы еңбек еткен ардагерлер қауымына алғысын білдірді.
— Ел егемендікке біртабан жақындап, еңсесін енді тіктеген бойда атом қаруынан бас тартты. 1991-ші жылы қасіретті Семей полигонын жабу туралы қаулы қабылданды. Осылайша елді дүрліктіріп, жерді сілкіндірген жарылыс аймағына 29-шы тамыз күні қара құлып салынды. Сол себепті, бүгінгі дата тұтастай елдің қайғы-қасіретінен сыр шертеді. Жыл сайын тиышы қашқан аумақта әскери борышын өтеген жандар жора-жолдастарын еске алу үшін бас қосады. Қазір ағайын ядорлық полигонда сынақтарға қатысқан жандардың ескерткіші алдына гүл шоқтарын қоюда. Жарылыстардан жан тапсырғандардың саны белгісіз. Бірақ, үшінші ұрпаққа да кесірі тигені мәлім, — деді Кентау қалалық Ардагерлер ұйымының төрағасы Мұратша Түнтекғов.
Тарихқа шегініс жасасақ, 1946 жылы ғалым Юлий Харитон алғашқы кеңестік атом бомбасын құрастыру мақсатында тактикалық-техникалық тапсырма әзірледі. Осы жылы үкімет шешімімен атом қаруын өңдеу және құрастыру жөніндегі алғашқы орталық ашылды. Кеңес ядролық полигоны КСРО Министрлер кеңесінің шешімімен 1947 жылдың 21 тамызында Семей қаласының батысына қарай 170 шақырым қашықтықта құрылды.
Ал 1948 жылдың жазында алғашқы өндірістік атомдық реактор құрылысы аяқталды. 1949 жылдың 29 тамызында Семей полигонында ядролық қарудың ең алғашқы сынағы өткізілді. 1953 жылдың 12 тамызында термоядролық қару, 1955 жылдың 22 қарашасында А.Сахаров құрастырған алғашқы сутегі бомбасы жарылды. 1962 жылға дейін сынақтар жер бетінде өткізілсе, 1963 жылдан бастап, жер астына көшірілді.
Семей полигонында әуеде және жер бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатынан 2,5 мың есе көп болды. Сынақтардың жалпы саны 456 ядролық және термоядролық жарылысты құрады. Олардың 116-сы ашық болды, яғни жер бетіндегі немесе әуе кеңістігінде жасалды. Семей полигонында әуеде және жер бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатынан 2,5 мың есе көп болды.
Сондай-ақ, 1989 жылдың ақпанында Семейдегі атом полигонын табу үшін күреске кіріскен «Невада – Семей» қозғалысының алғашқы митингісі өткізілді. Оны басқарған – белгілі қоғам қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов. Сол жылдың 6 тамызында Семей облысының Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға мораторий жариялау жөніндегі ұсынысты КСРО және АҚШ Президенттеріне үндеу қабылданды. Онда былай делінген болатын: «Сайын даламыз ядролық жарылыстардан қалтырап бітті, сондықтан да онда ары қарай үнсіз қалу мүмкін емес. 40 жыл ішінде бұл арада мыңдаған Хиросималар жарылды. Біз келешекті қауіппен күтудеміз. Уайымсыз отырып, су мен тамақ ішу, өмірге нәресте әкелу мүмкін емес болып барады. Қазақстандағы ядролық қаруды тоқтату үшін, өз үйімізде бейбітшілік пен тыныштық орнату үшін, өз құқықтарымыз үшін күресу мақсатында біз «Невада – Семей» қозғалысын құрдық». Осы уақытқа дейін үнсіз тығылып келген халық бір дауыстан «ядролық қаруға жол жоқ!», «Сынақтар тоқтатылсын» деп мәлімдеді. Ядролық сынақтардың қатері жөнінде барлық бұқаралық ақпараттары құралдарында, телевидение мен газеттерде әңгіме бола бастады. Түрлі елдердің парламенттері өз сессияларында қозғалыс ұрандарын талқылап жатты. Радиациялық сәулелердің зардаптары жайлы дәрігерлер мен ғалымдардың ашық әңгіме қозғауға батылдары жетті. Бұқараның қысымымен Семей полигонындағы сынақтар саны азая бастаған еді. Халықтың бастамасымен тұңғыш рет КСРО Үкіметі ядролық қаруды сынауға тыйым салу – мораторий жасау туралы шешім шығарды. Қазақстан Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел аумағы ядросыз аймақ деп жарияланды. Қазақстан президенті Семей полигонын жабу туралы Жарлық шығарған күн – 1991 жылдың 28 тамызы еді. Сөйтіп тиянақтылық пен елімталдық көрсеткен қазақ халқы өз мақсатына жетті: ең үлкен полигон жабылып, атом қаруынан бас тарту әрекеті жасала бастады. Семей полигоны жабылғаннан кейін Ресейдің, АҚШ пен Францияның полигондарында ядролық қаруды сынауға мораторий жарияланды.
Қасіретті күндердің аяқталғанынына жеттік. 1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық полигоны жабылып, 1992 жылдың мамырында оның базасында Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталық құрылды.
Семей полигонының жабылғанына 32 жыл толуына орай «Азалы Ана» монумент алдына гүл шоқтары қойып, ядролық жарылыс салдарын жоюға қатысқан ардагерлердің рухына бас иіп, бір сәттік үнсіздікпен еске алды.
Айта кету керек, еліміздің тарихында орын алған ең қайғылы оқиға – Семей ядролық сынақ полигонының өмірге келуі болатын. Салдарынан 450-ден астам ядролық сынақтар өткізіліп, қаншама азаматтар зардап шекті. Араларында Кентау қаласының тұрғындары да бар болатын. Бүгінгі таңда қаламызда 127 ардагер бейбіт өмір кешуде.



