2026 жылдың басындағы ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының алдын ала есептері Қазақстандағы жыныстық-жас пирамидасының тұрақты, бірақ трансформациялық кезеңде тұрғанын көрсетеді. Халық саны 20,5 миллионнан асқан тұста, жаңа туған нәрестелер арасындағы жыныстық пропорция мемлекеттік әлеуметтік саясаттың өзекті нысанына айналып отыр.
Ресми статистикалық бюллетеньдерге сәйкес, 2025 жылдың қорытындысы мен 2026 жылдың алғашқы тоқсанында туу кезіндегі жыныстық қатынас коэффициенті 1,05–1,06 деңгейінде сақталды. Бұл дегеніміз дүниеге келгендердің 51,6%-ы – ұлдар; 48,4%—ы – қыздар.
Сандық мәнмен алсақ, әрбір 100 қыз балаға шамамен 106 ұл баладан келеді. Бұл көрсеткіш Дүниежүзілік банктің «биологиялық қауіпсіздік» шегінен шықпаған. 2026 жылғы ерекшелік – еліміздің урбанизацияланған өңірлерінде (Алматы, Астана, Шымкент) бұл алшақтықтың табиғи жолмен минималдануы байқалады.
Ғылыми тұрғыдан бұл дисбаланс «табиғи компенсация» заңымен түсіндіріледі. Ресми медициналық есептер (2025 ж.) көрсеткендей, ер балалардың ерте неонаталдық кезеңдегі өміршеңдігі қыз балаларға қарағанда 5-7%-ға төмен. Сондықтан, туу кезіндегі ұлдардың 3,2%-дық басымдығы – 25-30 жасқа келгенде жыныстық тепе-теңдіктің табиғи түрде орнауына септігін тигізеді. 2026 жылы Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесіндегі пренаталдық скринингтердің сапасы артуы селективті факторлардың алдын алуға мүмкіндік беріп отыр.
Сарапшы-демографтардың пікірінше, бұл статистикалық деректер алдағы 20 жылға арналған еңбек нарығын болжауға негіз болады. Кентау секілді өнеркәсіптік аймақтарда ерлер үлесінің туу кезінде жоғары болуы болашақта индустриалды секторды кадрмен қамтамасыз етуге тікелей әсер етеді. Алайда, 2026 жылғы тенденция көрсеткендей, әйелдердің еңбек нарығындағы белсенділігінің артуы бұл гендерлік бөліністің экономикалық маңызын біртіндеп трансформациялауда.
Қазақстандағы жыныстық арақатынас 2026 жылы әлемдік орташа деңгеймен толық үйлесімділікте. Бұл – ұлттық гендерлік саясаттың және репродуктивті денсаулық саласындағы мемлекеттік бақылаудың тиімділігінің айғағы.
Самал ӘБІЛҚАСЫМ,
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ студенті
