Урбанизация — қазіргі заманғы жаһандық дамудың ажырамас бөлігі. Қазақстан Республикасы үшін ауыл халқының қалаға шоғырлануы жай ғана қоныс аудару емес, ел экономикасының құрылымдық трансформациясының көрінісі. 2026 жылдың басындағы ресми мәліметтер бойынша, Қазақстан халқының қалалық жерлерде тұру үлесі өсу динамикасын көрсетіп отыр.
ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, 2024-2025 жылдардың қорытындысы бойынша Қазақстандағы урбанизация деңгейі 62,2%-ға жетті. Салыстырмалы түрде, 2010 жылдары бұл көрсеткіш 54,5% маңында болған еді. Әсіресе, Астана, Алматы және Шымкент сияқты мегаполистерде халық санының табиғи өсіммен қатар, ішкі миграция есебінен де артуы байқалады.
Экономикалық мүмкіндіктер: Қаладағы орташа айлық жалақы ауылдық жерлермен салыстырғанда 1,5–2 есе жоғары.
Білім мен денсаулық сақтау: Жоғары оқу орындарының 80%-дан астамы және мамандандырылған медициналық орталықтар ірі қалаларда шоғырланған.
Инфрақұрылым: Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының сапасы мен цифрлық қызметтердің қолжетімділігі қалалы жерлерде жоғары.
Дүниежүзілік банктің есептерінде урбанизацияның экономикалық тиімділігі «агломерациялық эффект» арқылы түсіндіріледі. Халықтың тығыз орналасуы бизнес шығындарын азайтып, еңбек өнімділігін арттырады. Қазақстанның ішкі жалпы өнімінің (ІЖӨ) 50%-дан астамы ірі қалаларға тиесілі.
Алайда, ресми мониторинг келесі тәуекелдерді де көрсетеді:
Тұрғын үй тапшылығы: Сұраныстың артуы жылжымайтын мүлік бағасының инфляциядан жоғары өсуіне әкелді.
Әлеуметтік инфрақұрылымға салмақ: Мектептер мен балабақшалардағы орын тапшылығы (үш ауысымды оқыту мәселесі).
Экология және көлік: Мегаполистердегі ауа сапасының төмендеуі және кептеліс мәселелері.
ЭЫДҰ (OECD) елдерінде урбанизация деңгейі орта есеппен 80-83%-ды құрайды. Қазақстанның қазіргі 62%-дық көрсеткіші елдің әлі де даму үстінде екенін және урбанизация әлеуетінің жоғары екенін көрсетеді. БҰҰ болжамы бойынша, 2050 жылға қарай Қазақстан халқының 70%-ы қалалықтар болады. Бұл Латын Америкасы немесе Шығыс Еуропа елдерінің өткен ғасырдағы динамикасына ұқсас.
Экономистердің пікірінше, урбанизация — қайтымсыз процесс. Алайда, оның тиімділігі «басқарылатын урбанизация» саясатына байланысты. Ресми демографтар ауылдан көшіп келген халықты жұмыспен қамту үшін тек қызмет көрсету саласын емес, қала маңындағы өндірістік белдеулерді дамыту қажеттігін алға тартады.
Ауылдан қалаға көшу — экономикалық тұрғыдан тиімді, себебі ол адами капиталдың өнімділігін арттырады. Бірақ бұл тиімділік тек инфрақұрылым мен әлеуметтік жүйе халық ағынына дайын болғанда ғана жүзеге асады. Болашақта Қазақстан дамуының кілті — мегаполистермен қатар, Кентау сияқты орташа қалаларды тартылыс орталығына айналдыруда жатыр.
Самал ӘБІЛҚАСЫМ,
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ студенті
