Қазақстан Республикасында сайлау комиссия-ларының қызметі Конституция мен сайлау туралы конституциялық заңдарға негізделеді. Сайлау комис-сиялары сайлау процесінің заңдылығын, ашықтығын және әділдігін қамтамасыз ететін мемлекеттік органдар болып табылады.
1. Сайлау комиссиялары қызметінің құқықтық негіздері
Сайлау комиссияларының қызметі келесі негізгі нормативтік актілермен реттеледі:
— Қазақстан Республикасының Конституциясы;
— «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Кон-ституциялық заңы;
— Орталық сайлау комиссиясының қаулылары;
— Халықаралық демократиялық стандарттар мен сайлау қағидаттары.
Сайлау жүйесін ұйымдастыруда маңызды рөл атқаратын орган — Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы.
2. Сайлау комиссияларының түрлері және өкілеттіктері
Қазақстанда сайлау комиссиялары бірнеше деңгейден тұрады:
— Орталық сайлау комиссиясы;
— аумақтық сайлау комиссиялары;
— округтік сайлау комиссиялары;
— учаскелік сайлау комиссиялары.
Олардың негізгі өкілеттіктері:
— сайлауды ұйымдастыру және өткізу;
— кандидаттарды тіркеу;
— сайлаушылар тізімін нақтылау;
— дауыс беру процесін бақылау;
— дауыс санау және нәтижелерді жариялау;
— сайлау туралы заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету.
3. Сайлау қағидаттарының сақталуы
Сайлау комиссиялары өз қызметінде келесі қағидаттарды басшылыққа алады:
— заңдылық;
— жариялылық;
— ашықтық;
— тәуелсіздік;
— әділдік;
— азаматтардың тең сайлау құқығы.
Комиссия мүшелері қандай да бір саяси қысымға тәуелді болмауы тиіс және барлық кандидаттарға тең жағдай жасауға міндетті.
4. Сайлау учаскелерін ұйымдастырудағы құқықтық талаптар
Учаскелік комиссиялардың міндеттері:
— сайлау учаскесін дайындау;
— бюллетеньдердің сақталуын қамтамасыз ету;
— сайлаушыларға қолайлы жағдай жасау;
— құпия дауыс беру талаптарын сақтау;
— мүмкіндігі шектеулі азаматтарға жағдай жасау.
Заң бойынша дауыс беру ашық бақылаумен, бірақ сайлаушы еркіндігіне кедергі келтірмей жүргізілуі қажет.
5. Байқаушылар мен БАҚ құқықтары
Сайлау комиссиялары:
— халықаралық және жергілікті байқаушылардың жұмысына мүмкіндік береді;
— бұқаралық ақпарат құралдарының қатысуына жағдай жасайды;
— сайлау барысы туралы ақпараттың қолжетімді болуын қамтамасыз етеді.
Бұл талаптар сайлау процесінің ашықтығын күшейтеді.
6. Сайлау комиссиялары мүшелерінің жауапкершілігі
Комиссия мүшелері:
— сайлау құжаттарының дұрыстығына;
— дауыс санаудың әділдігіне;
— заң талаптарының орындалуына жауап береді.
Заң бұзушылықтар анықталған жағдайда:
— тәртіптік,
— әкімшілік,
— қылмыстық жауапкершілік қолданылуы мүмкін.
Қорытынды
Қазақстан Республикасындағы сайлау комиссияларының қызметі демократиялық сайлау өткізудің негізгі кепілі болып табылады. Олардың жұмысы заңдылық, ашықтық және әділдік қағидаттарына негізделіп, азаматтардың сайлау құқықтарын қорғауға бағытталған. Сонымен қатар, сайлау комиссияларының тиімді қызметі елдегі саяси тұрақтылық пен қоғамдық сенімді нығайтуға ықпал етеді.
Б. Ибадуллаев,
Кентау қалалық аумақтық сайлау
комиссиясының төраға орынбасары
